Ko'pchiligimiz bir kunda hammasini o'rganib tashlashni orzu qilamiz. Dam olish kuni besh soat o'tirib dars qilamiz, keyin esa bir hafta kitobga qaramaymiz. Natija esa ko'pincha o'sha: charchoq, unutish va o'zimizdan ko'ngli qolish. Bu maqolada har kuni oz-ozdan o'rganish nega ancha yaxshi ishlashini, buning ortida qanday ilmiy va amaliy sabablar borligini va uni o'z hayotingizga qanday joriy qilishni bosqichma-bosqich ko'rib chiqamiz.
Miyamiz qanday o'rganadi va nega unutadi
Nemis psixologi Hermann Ebbinghaus XIX asrning oxirida xotira bilan bog'liq mashhur tajribalar o'tkazgan. U ma'nosiz bo'g'inlarni yodlab, ularni qancha vaqtdan keyin unutishini o'lchagan. Natijalar «unutish egri chizig»i nomi bilan tarixga kirdi: yangi ma'lumotning katta qismi birinchi bir-ikki kun ichida xotiradan o'chib ketadi, agar uni takrorlamasak.
Taxminiy ko'rsatkichlar quyidagicha: o'rganilgan narsaning taxminan yarmi bir kunda, ko'p qismi esa bir hafta ichida unutiladi. Lekin har bir takrorlash egri chiziqni yassilantiradi, ya'ni keyingi unutish sekinroq kechadi. Shuning uchun uch marta qisqa takrorlash bir marta uzoq o'tirishdan ko'ra kuchliroq iz qoldiradi.
Miya energiyani tejashga o'rgangan a'zo. U faqat takror-takror kerak bo'ladigan ma'lumotni «muhim» deb belgilaydi va uzoq muddatli xotiraga o'tkazadi. Uyqu paytida esa kun davomida o'rganilgan narsalar tartibga solinadi. Demak, bugun o'rgangan narsangizni ertaga yana ko'rib chiqsangiz, miya uni muhim deb qabul qiladi.
- Ma'lumotni olgandan keyingi 24 soat ichida takrorlash eng samarali hisoblanadi.
- Uyqu xotirani mustahkamlaydi, shuning uchun kechqurun qisqa o'qish va ertalab tezkor takrorlash yaxshi juftlik.
- Charchagan miya yangi ma'lumotni yomon qabul qiladi, shuning uchun uzoq maratondan ko'ra qisqa seanslar foydaliroq.
Amaliy maslahat: bugun o'rgangan beshta yangi narsani daftarga yozing va ertaga ertalab uni yopib turib eslab ko'ring. Bu oddiy mashq xotirangizni haqiqiy sinovdan o'tkazadi.
Murakkab foiz qoidasi: kichik qadamlarning yig'indisi
Moliyada murakkab foiz tushunchasi bor: pul o'zi ham foyda keltira boshlaydi. Bilimda ham xuddi shunday. Bugungi bilim ertangi bilimni tushunishni osonlashtiradi, ertangisi esa indinginisini. Har kuni oz-ozdan o'rganish aynan shu ta'sirni yaratadi.
Keling, oddiy hisob-kitob qilamiz. Agar har kuni atigi 1 foiz yaxshilansangiz, bir yilda (365 kun) bu taxminan 37 barobar o'sishni beradi. Albatta, bilim aniq shu formula bo'yicha o'smaydi, lekin asosiy g'oya to'g'ri: kichik, barqaror o'sish vaqt o'tishi bilan ulkan farq yaratadi. Aksincha, har kuni 1 foiz yomonlashsangiz, yil oxirida deyarli nolga yaqinlashasiz.
Yana bir misol: kuniga 20 daqiqa o'qisangiz, bir yilda taxminan 120 soat bo'ladi. Bu oddiy universitet kursining bir semestriga teng. Kuniga 20 daqiqani topish esa deyarli har kim uchun mumkin: yo'ldagi vaqt, tushlikdan keyingi tanaffus yoki uxlashdan oldingi vaqt.
- Dastlab maqsadingizni kichik qiling: kuniga 10 ta yangi so'z yoki 5 bet kitob.
- Natijani haftada bir marta, kunma-kun emas, baholang.
- Bir kun o'tkazib yuborsangiz, ikkinchi kuni albatta davom eting. Ketma-ket ikki kun tashlash odatni buzadi.
Esda tuting: sizning vazifangiz bugun mukammal bo'lish emas, balki ertaga ham shu ishni davom ettira olish.
Odat shakllantirish: qanday qilib o'rganish avtomatik bo'ladi
London universiteti kollejida o'tkazilgan taniqli tadqiqot yangi odat o'rtacha 66 kunda avtomatlashishini ko'rsatgan. Albatta, bu raqam odamga va odatga qarab 18 kundan 254 kungacha o'zgargan. Lekin muhim xulosa shuki, odat bir kechada paydo bo'lmaydi, ammo takrorlash orqali albatta shakllanadi.
Odatni mustahkamlashning eng yaxshi usullaridan biri uni mavjud odatga bog'lashdir. Masalan: «Qahvamni ichgach, 10 ta yangi so'zni ko'raman» yoki «Tishimni yuvgach, bir betlik matn o'qiyman». Bunda sizga alohida iroda kerak bo'lmaydi, chunki avvalgi harakat yangisini eslatib turadi.
Ikkinchi muhim qoida: to'siqlarni kamaytiring. Agar kitob telefoningizning bosh ekranida turgan bo'lsa, uni ochish 3 soniya oladi. Agar uni topish uchun 5 ta menyudan o'tish kerak bo'lsa, ko'pchilik hech qachon boshlamaydi. Ilova ikonkasini birinchi ekranga olib chiqing, yoki daftar va ruchkani yotoq yoniga qo'ying.
- Vaqtni aniq belgilang: «vaqt bo'lsa» emas, «soat 21:00 da».
- Dastlabki ikki hafta minimal hajm bilan boshlang: kuniga 5 daqiqa ham yetarli.
- Jadvalga har kuni belgi qo'ying. Uzilmagan zanjirni ko'rish kuchli motivatsiya beradi.
Odat shakllangandan keyin hajmni asta-sekin oshirasiz. Birinchi haftada 5 daqiqa, uchinchi haftada 15 daqiqa, ikkinchi oyda esa 30 daqiqa. Bu yo'l ko'p odamlar uchun zo'riqishsiz va barqaror.
Oraliq takrorlash: unutishdan oldin eslash
Oraliq takrorlash (ingliz tilida spaced repetition) xotira ustida ishlashning eng samarali usullaridan biri. Uning mohiyati oddiy: materialni unutishga yaqin qolganda qayta ko'rish. Dastlab qisqa oraliqlarda, keyin esa tobora uzoqroq oraliqlarda.
Namuna jadval: yangi so'zni o'rgangan kuningiz birinchi takrorlash, keyin 1 kundan, 3 kundan, 7 kundan, 14 kundan va 30 kundan keyin. Shu tarzda 6 ta qisqa takrorlash bilan so'z uzoq muddatli xotiraga o'tish ehtimoli ancha oshadi. Har bir takrorlash faqat bir necha soniya oladi, shuning uchun jami vaqt juda kam.
Bu usul har kuni oz-ozdan o'rganish bilan juda yaxshi uyg'unlashadi. Chunki har kuni siz ham yangi material olasiz, ham avvalgi kunlarda o'rganganlaringizni takrorlaysiz. Kartochkalar, daftar yoki maxsus ilovalar bu jarayonni avtomatlashtiradi va qaysi so'zni qachon takrorlash kerakligini o'zi eslatadi.
- Kartochkaning bir tomoniga so'z, ikkinchi tomoniga ma'no va misol gap yozing.
- Javobni ko'rishdan oldin o'zingiz eslashga urining. Bu faol eslash deyiladi va oddiy qayta o'qishdan ancha kuchli.
- Oson so'zlarni kamroq, qiyinlarini ko'proq takrorlang.
Faol eslash haqida alohida to'xtalaman. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, matnni to'rt marta o'qigandan ko'ra, bir marta o'qib, keyin uni yopib eslab ko'rish yaxshiroq natija beradi. Qiyinchilik tuyg'usi o'rganish ketayotganining belgisi, uni yomon alomat deb o'ylamang.
Til o'rganishda kunlik amaliyotning o'rni
Til o'rganish kunlik amaliyotga eng muhtoj sohalardan biri. Til mushak kabi: uni mashq qildirmasangiz, susayadi. Haftada bir marta uch soatlik dars o'rniga har kuni 20-30 daqiqa mashq qilish odatda ancha yaxshi natija beradi, chunki til doimo sizning ongingizda «yoqilgan» holda turadi.
Lug'at boyitish uchun amaliy reja taklif qilaman: kuniga atigi 5 ta yangi so'z o'rgansangiz, bir oyda 150 ta, bir yilda esa 1800 dan ortiq so'z bo'ladi. Ko'pchilik tillarda kundalik muloqot uchun 1000-2000 ta eng ko'p ishlatiladigan so'zni bilish yetarli ekani aytiladi. Ya'ni bir yillik oddiy amaliyot sizni erkin gaplasha oladigan darajaga yaqinlashtiradi.
So'zlarni yakka holda emas, gap ichida o'rganing. «Kitob» so'zini bilishdan ko'ra, «Men har kuni kechqurun kitob o'qiyman» degan gapni yodlash ancha foydali. Shunda so'z bilan birga grammatika va ishlatilish joyini ham o'zlashtirasiz.
- Ertalab: 5 ta yangi so'z va ularning misol gaplari.
- Kun davomida: yo'lda yoki navbatda eski so'zlarni kartochkada takrorlash.
- Kechqurun: o'rgangan so'zlaringiz bilan 2-3 ta o'zingizning gapingizni tuzish.
- Haftada bir marta: bir hafta ichida o'rganilgan hamma narsani qisqa test qilish.
Yana bir foydali usul: o'rganayotgan tilda har kuni kamida bir marta eshitish yoki o'qish. Qisqa video, qo'shiq yoki yangilik sarlavhasi ham bo'ladi. Muhimi, til sizning kundalik hayotingizning doimiy qismiga aylansin.
Motivatsiyani saqlash va odatiy xatolardan qochish
Boshlash oson, davom etish qiyin. Ko'pchilik birinchi hafta zo'r g'ayrat bilan ishlaydi, ikkinchi haftada esa asta-sekin to'xtaydi. Buning sababi odatda bitta: reja haddan tashqari og'ir qilib tuzilgan. Kuniga ikki soat ajratishga va'da bergan odam birinchi band kunida butun rejadan voz kechadi.
Eng keng tarqalgan xatolarni ko'rib chiqamiz:
- Haddan tashqari katta maqsad qo'yish. Yechim: maqsadni shunchalik kichraytiringki, uni bajarmaslik uyat bo'lsin, masalan, kuniga 5 daqiqa.
- Faqat passiv o'qish. Yechim: har bir seansda kamida bir marta yopib turib eslab ko'ring.
- Mukammallikka intilish. Yechim: bitta o'tkazib yuborilgan kun butun jarayonni bekor qilmasligini eslang.
- Natijani juda tez kutish. Yechim: o'sishni kunlik emas, oylik o'lchang.
- Yolg'iz qolish. Yechim: do'st, oila a'zosi yoki onlayn guruh bilan o'zaro hisobot berib turing.
Yutuqlaringizni kuzatib boring. Oyning boshida o'zingiz yozgan gapni oy oxirida qayta o'qing va farqni ko'ring. Bu kichik rag'bat keyingi oyga yangi kuch beradi. Shuningdek, o'zingizni mukofotlashni unutmang: ketma-ket 7 kun bajarsangiz, sevimli taomingizni tatib ko'ring yoki kichik sovg'a qiling.
Agar charchoq yoki band kun bo'lsa, «minimal versiya» qoidasidan foydalaning: odatdagi 20 daqiqa o'rniga atigi 2 daqiqa, bitta kartochka. Bu zanjirni uzmaydi va ertasi kuni davom etish ancha oson bo'ladi.
O'z kunlik rejangizni qanday tuzish mumkin
Endi hamma bilimni birlashtirib, aniq reja tuzamiz. Quyidagi qadamlar har qanday sohada, til bo'lsin, dasturlash bo'lsin yoki yangi kasb bo'lsin, ishlaydi.
Birinchi qadam: aniq maqsad belgilang. «Ingliz tilini o'rganaman» emas, «3 oydan keyin 500 ta yangi so'z bilaman va 5 daqiqa oddiy suhbat qura olaman». Maqsad o'lchanadigan bo'lsa, rejani tuzish osonlashadi: 500 so'z bo'lingan 90 kunga taxminan kuniga 6 ta so'z beradi.
Ikkinchi qadam: vaqt va joyni tanlang. Eng yaxshi vaqt odatda sizda eng kam chalg'itadigan payt. Kimdir uchun bu ertalab, boshqasi uchun kechqurun. Bir hafta sinab ko'ring va qaysi vaqt sizga qulay ekanini aniqlang.
Uchinchi qadam: seansni uch qismga bo'ling. Birinchi 5 daqiqa avvalgi materialni takrorlash, keyingi 10 daqiqa yangi material, oxirgi 5 daqiqa esa faol mashq, ya'ni gap tuzish yoki yozish. Jami 20 daqiqa, lekin to'liq tsikl: eslash, o'rganish va qo'llash.
To'rtinchi qadam: kuzatuv tizimini yarating. Oddiy taqvim yoki jadval yetarli. Har bir bajarilgan kunga belgi qo'ying. Haftalik tahlil uchun yakshanba kuni 10 daqiqa ajrating: nima yaxshi ishladi, nimani o'zgartirish kerak.
Beshinchi qadam: moslashuvchan bo'ling. Agar uch hafta o'tgach reja siz uchun og'ir bo'lsa, hajmni kamaytiring. Agar juda oson bo'lsa, ozgina oshiring. Reja sizga xizmat qilishi kerak, aksincha emas. Har kuni oz-ozdan o'rganish aynan shu moslashuvchanligi bilan qimmatli.
Oxirgi maslahat: o'rganishni yoqimli qiling. Sevimli musiqangiz, yoqimli choy yoki qulay joy jarayonni kutiladigan lahzaga aylantiradi. Miya yoqimli bog'langan harakatni osonroq takrorlaydi.
Tez-tez so'raladigan savollar
Kuniga necha daqiqa o'rganish yetarli? Ko'pchilik uchun 15-30 daqiqa yaxshi boshlang'ich nuqta. Muhimi daqiqalar soni emas, izchillik. Hatto kuniga 10 daqiqa ham, agar uni hech tashlamasangiz, oyiga 5 soatdan ko'proq vaqt beradi va uzoq muddatda sezilarli natija keltiradi.
Bir kun o'tkazib yuborsam nima bo'ladi? Hech qanday falokat yo'q. Bitta kun butun jarayonni buzmaydi. Asosiy qoida: ketma-ket ikki kun o'tkazib yubormaslikka harakat qiling va ertasi kuni qisqa seans bilan qaytib keling. Shuningdek, qiyin kunlar uchun 2 daqiqalik minimal versiyani tayyorlab qo'ying.
Har kuni oz-ozdan o'rganish haftada bir marta uzoq o'qishdan haqiqatan yaxshimi? Ko'pchilik hollarda ha. Xotira tadqiqotlari tarqoq, ya'ni vaqt bo'yicha taqsimlangan o'rganish bir joyda to'planib o'qishdan ko'ra uzoq muddatli xotirani yaxshiroq mustahkamlashini ko'rsatadi. Shunga qaramay, murakkab loyihalar uchun ba'zan uzoq e'tibor ham kerak, shuning uchun ikkalasini uyg'unlashtirish mumkin.
Qanchadan keyin natija sezila boshlaydi? Odatda birinchi sezilarli o'zgarishlar 3-4 haftadan keyin ko'rinadi: materialni osonroq eslaysiz, mashq qilish esa og'irlik emas, odatga aylanadi. Katta natijalar 3-6 oydan so'ng paydo bo'ladi. Sabr qiling va jarayonni kuzatib boring.
Xulosa
Katta o'zgarishlar kamdan-kam hollarda bir kunda sodir bo'ladi. Ular ko'pincha ko'zga tashlanmaydigan kichik harakatlar yig'indisidan tug'iladi. Unutish egri chizig'i, murakkab foiz qoidasi, odat shakllanishi va oraliq takrorlash, bularning hammasi bitta xulosaga olib keladi: kichik, lekin muntazam qadamlar kuchli.
Bugun o'zingizga oddiy topshiriq bering: 10-15 daqiqa vaqt ajrating, 5 ta yangi narsani o'rganing va ertaga ertalab uni qaytadan eslab ko'ring. Shu qisqa boshlanish yil oxirida o'zingizga hayron qoldiradigan natija berishi mumkin. Eng muhimi, boshlang va to'xtamang. Bilimga boradigan yo'l har kuni bir qadamdan boshlanadi.